Το « Τείχος» των Αχαιών
Τρωικός πόλεμος... Η πρώτη και η παντοτινή αγάπη όλων των «εραστών» της αρχαιοελληνικής ιστορίας και των αρχαιοελληνικών πολέμων. Η πρώτη μεγάλη εμφύλια σύρραξη μεταξύ των Ελλήνων, η οποία κατέληξε στη νίκη των Αργείων/Αχαιών, υπό την αρχιστρατηγία του άνακτος Αγαμέμνονος. Μιλώντας όμως για «τείχος» στον πόλεμο αυτό, φαντάζομαι πως όλοι μας θα έχουμε κατά νου τα ξακουστά και απόρθητα Απολλώνια τείχη της Τροίας, τα οποία προκαλούσαν τρόμο και δέος σε όλους τους αντιπάλους των Τρώων. Και όμως... Είχαν και οι Αχαιοί το δικό τους «τείχος». Ένα τείχος με σάρκα και οστά, το οποίο σκορπούσε τον πανικό σε κάθε αντίπαλο, που είχε την ατυχία να βρεθεί απέναντι του. Ομιλώ ασφαλώς για τον Αίαντα τον Τελαμώνιο. Τον βασιλέα της Σαλαμίνας, ο οποίος υπήρξε ο δεύτερος καλύτερος πολεμιστής στο στρατόπεδο των Αχαιών, μετά τον ημίθεο Πηλείδη.
Ο Αίαντα όμως μπορεί να έχει αποτυπωθεί στη συλλογική μνήμη ως το «έρκος των Αχαιών ( τείχος δηλαδή), αλλά διακρίθηκε κατά τη διάρκεια του δεκαετούς τρωικού πολέμου, ιδίως για την ηθική και έντιμη φύση του χαρακτήρα του. Διότι ο Αίαντα δεν υπήρξε απλώς ένας ακόμα σπουδαίος πολεμιστής, αλλά αποτελούσε το πρότυπο ενός σωστού πολίτη και πατριώτη, ο οποίος μάχεται για να υπερασπιστεί τις πατροπαράδοτες αρχές και αξίες του τόπου του ( ιερότητα όρκου, θεσμός φιλοξενίας, τιμή κ.α.). Διότι μπορεί οι άνθρωποι να έχουμε μάθει να θαυμάζουμε επιβλητικά κατασκευάσματα όπως τα Απολλώνια τείχη της Τροίας, μα καλό είναι να θυμόμαστε πάντοτε την εξής σοφή ρήση του Αθηναίου στρατηγού Νικία: « «Οι άνδρες αποτελούν τας πόλεις και όχι τείχη και πλοία κενών ανδρών»!
Ας δούμε όμως ποιος ήταν ο Αίαντας ο Τελαμώνιος, το άδοξο τέλος του οποίου, οδήγησε τον Σοφοκλή να συγγράψει μία από τις πιο επιτυχημένες του τραγωδίες « Αίας». Ο Αίαντας, ήταν γιος του βασιλέως της Σαλαμίνας Τελαμώνα, αλλά και της Περίβοιας, ενώ υπήρξε δισέγγονος του Δία, καθώς ο παππούς του Αιακός (πατέρας Τελαμώνα), ήταν γιος του πατρός Θεών και ανθρώπων. Ο Αίαντας λοιπόν, κουβαλούσε στις πλάτες του ένα πολύ σπουδαίο όνομα και είχε την υποχρέωση να σταθεί άξιος της δόξας των προγόνων του και δη του πατρός του Τελαμώνος, ο οποίος συγκαταλέγεται στο ΠΑΝΘΕΟΝ των ηρώων της Ελληνικής μυθολογίας, καθώς ήταν αυτός που συνόδεψε τον Ηρακλή στη γη των Αμαζόνων, κατά την περάτωση του ενάτου άθλου του ( αρπαγή της ζώνης της βασίλισσας των Αμαζόνων Ιππολύτης), αλλά και ο άνδρας που έλαβε μέρος στην πρώτη υπερπόντια εκστρατεία των Ελλήνων, στην πασίγνωστη αργοναυτική εκστρατεία υπό την ηγεσία του Ιάσονος.
Ο Ευπατρίδης Αίας λοιπόν, υπήρξε ένας από τους μνηστήρες της Ωραίας Ελένης, οι οποίοι χάνοντας την Ωραία Ελένη, ορκίστηκαν στον λόγο της τιμής τους, να είναι πάντοτε έτοιμοι να προστατεύσουν την όμορφη πριγκιποπούλα και σε περίπτωση που αυτή απαχθεί, να βοηθήσουν τον άνδρα της να την επαναφέρει πίσω στο σπιτικό τους. Και αν οι σπουδαιότεροι μεταξύ των Αργείων ( Αχιλλέας, Οδυσσέας κ.α.) προσπάθησαν να αποφύγουν το χρέος τους προς τον βασιλέα Μενέλαο, αλλά και προς τον αρχιστράτηγο Αγαμέμνονα, ο Αίαντας με χαρά και προθυμία έσπευσε να συστρατευθεί στον αγώνα στον έντιμο αγώνα των ανωτέρων του. Ένας αγώνας, ο οποίος μπορεί αδιαμφισβήτητα να αποσκοπούσε σε οικονομικά και γεωπολιτικά οφέλη, μα παράλληλα ήταν ένας αγώνας υπέρ των ιερών αξιών του Ελληνικού έθνους. Υπέρ των αξιών της εντιμότητας δηλαδή, αλλά και υπέρ του ιερού θεσμού της φιλοξενίας.
Το αγαθό «τείχος» των Αχαιών λοιπόν, ο Αίαντας, διακρίθηκε κατά τη διάρκεια του τρωικού πολέμου για την συγκαταβατικότητα του στις αποφάσεις των ανωτέρων του, αλλά και για την πίστη του στην ενότητα όλων των βασιλέων, για χάρη του κοινού ιερού σκοπού, τον οποίον πίστευε, πως όλοι οι βασιλείς υπηρετούσαν. Όσο όμως μειλίχιος και καλοσυνάτος υπήρξε με τους συμπολεμιστές του, άλλο τόσο αμείλικτος και εχθρικός υπήρξε απέναντι στους εχθρούς του. Παραθέτουμε λοιπόν για συμβολικούς λόγους, μερικά από τα άπειρα κατορθώματα του Αίαντος στη γη των Τρώων: Αρχικά εξεστράτευσε απέναντι σε ένα Θρακικό φύλλο ( οι Θράκες υπήρξαν σύμμαχοι των Τρώων) και υποχρέωσε κάποιον σύμμαχο βασιλιά των Τρώων, στη θρακική χερσόνησο, να του καταβάλει φόρο σε χρυσό και σε σιτηρά. Έπειτα, σκότωσε τον Τελεύτα ( βασιλέας της Φρυγίας) κερδίζοντας ως λάφυρο από αυτή του την αριστεία, την μετέπειτα γυναίκα του και κόρη του βασιλέα Τελεύτα, Τέκμησσα. Όμως ο Αίαντας δεν σταμάτησε εκεί. Υπήρξε ο μόνος από το στρατόπεδο των Αργείων, που τόλμησε να αντιμετωπίσει τον πανίσχυρο Έκτορα. Κατόρθωσε δε, όχι μόνο να τον αντιμετωπίσει, αλλά να σταθεί επάξια απέναντι του. Το πιο πιθανόν σενάριο μάλιστα, θα ήταν ότι θα κατάφερνε να φονεύσει τον πρίγκιπα της Τροίας, εάν ο Θεός Ήλιος δεν παραχωρούσε τη θέση του στο απέραντο σκότος της νυκτός, χρίζοντας κάπως έτσι ισόπαλους τους δύο γενναίους πολεμιστές.
Όμως το δράμα του Αίαντα, ξεκινά μαζί με το δράμα του ξαδέρφου του Αχιλλέα. Όταν λοιπόν ο Πάτροκλος πέφτει νεκρός από το δόρυ του Έκτορα, ο μόνος που στέκεται απέναντι στους Τρώες που επιθυμούν να αρπάξουν τα πολύτιμα όπλα του Πάτροκλου, είναι και πάλι ο πελώριος Αίας, στη θέα του οποίου όλοι οι Τρώες παραμένουν καθηλωμένοι στις θέσεις τους. Όλοι, εκτός από τον Έκτορα, ο οποίος εφορμά με το ξίφος του και καταφέρνει να κόψει την αιχμή του δόρατος του βασιλέως της Σαλαμίνας, αναγκάζοντας τον να οπισθοχωρήσει. Όμως μετά από μία φονική μάχη που ακολούθησε και πάλι ο Αίαντας, ήταν αυτός που διέσωσε τη σωρό του Πάτροκλου από την ορμή των μαινόμενων Τρώων και τη μετέφερε με ασφάλεια στο στρατόπεδο των Αργείων.
Το πραγματικό δράμα του Αίαντος βέβαια, ξεκινά όταν μετά τον θάνατο του αγαπημένου του ξαδέρφου, Αχιλλέα, είναι και πάλι αυτός που διασώζει όχι μόνο το κορμί, αλλά και τα όπλα του φονευθέντος Πηλείδη. Ο ίδιος λοιπόν, θεωρώντας ότι οι συμβασιλείς του, αλλά και ο αρχιστράτηγος Αγαμέμνων, θα εκτιμήσουν όλα όσα έκανε για αυτούς και όλες εκείνες τις φορές που στάθηκε πρώτος στο πεδίο της μάχης, ήταν βέβαιος ότι τα όπλα του Αχιλλέα, νομοτελειακά θα κατέληγαν σε εκείνον. Ο Αγαμέμνων όμως, αυτός ο ικανότατος, αλλά και εγωκεντρικός αρχιστράτηγος, θέλοντας και πάλι να καταρρίψει κάθε λογική και να κάνει επίδειξη της ισχύος του, αποφασίζει ο έμπιστος σε αυτόν Οδυσσέας, να λάβει τα όπλα του Αχιλλέως, ως ο πιο οξυδερκής μεταξύ των Αργείων, αλλά και ως ένας από τους πλέον έμπιστους φίλους του εκλιπόντος Πηλείδη.
Ο πάντοτε συγκαταβατικός και ενωτικός Αίαντας, χάνει τη γη κάτω από τα πόδια του. Οι πατροπαράδοτες αξίες που με τόση αυταπάρνηση υπηρετούσε, πλέον έμοιαζαν με μαχαιριά στο στήθος για εκείνον. Οι συμπολεμιστές του, οι άνθρωποι στους οποίους αφιέρωσε ολάκερη τη ζωή του, του συμπεριφέρθηκαν με τον πλέον ανέντιμο και αισχρό τρόπο. Αγνόησαν όλα τα σπουδαία του κατορθώματα και όλες τις κακουχίες που υπέστη για χάρη τους, και αρνήθηκαν να τον ανταμείψουν για τους κόπους του. Το πειθήνιο σκυλί, μετατράπηκε σε λύκο, έτοιμο να ξεπαστρέψει με τους βασιλείς που τον πρόδωσαν με τέτοιον τρόπο. Και θα πετύχαινε τον σκοπό του, εάν η προστάτιδα των Αχαιών, η Παλλάδα θεά της σοφίας, δεν φρόντιζε να απαλλάξει τους αγαπημένους της Αχαιούς, από το «φίδι» που έτρεφαν στον κόρφο τους.
Κάπως έτσι λοιπόν, η Παλλάδα Αθηνά, έκανε τον Αίαντα να χάσει τα μυαλά του και να επιτεθεί στα πρόβατα των Αχαιών, νομίζοντας πως αντί για ένα αθώο πλάσμα, σκότωνε τον ανέντιμο Αγαμέμνονα και τον σιωπηλό μπροστά σε αυτή τη μεγάλη αδικία Οδυσσέα. Μόλις όμως το «τείχος» των Αχαιών αντιλήφθηκε την οδυνηρή κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει και μόλις αντιλήφθηκε ότι έγινε περίγελος στα μάτια των συμπολεμιστών του, αποφάσισε να δώσει ένα άδοξο τέλος, στον ένδοξο βίο του. Κάπως έτσι λοιπόν, τοποθέτησε το ξίφος που έλαβε ως δώρο από τον Έκτορα ( μετά το τέλος της μονομαχίας του) όρθιο στο χώμα, και πέφτοντας πάνω του, βρήκε την γαλήνη. Στο σημείο αυτό βέβαια, οφείλουμε να δούμε τον τρόπο με τον οποίον, ο Σοφοκλής αποδίδει το τέλος του αγαθού γίγαντα των Αχαιών. Ο Αίαντας λοιπόν, αφού πλέον έχει ηρεμήσει και έχει αποφασίσει να δώσει τέλος στη ζωή του, αρχικά θρηνεί, διότι θα αφήσει τη σύζυγο του χήρα και το γιο του ορφανό, ενώ αποφαίνεται πως τα δώρα των εχθρών ( ξίφος Έκτορα) είναι άδωρα και ανώφελα. Έπειτα, ο πάντοτε έντιμος Αίαντας, αναγνωρίζει τα δικά του λάθη και καλεί τους συμπολεμιστές του να είναι σώφρονες και υπάκουοι, παράλληλα όμως τους συμβουλεύει το εξής: «τον εχθρό πρέπει να τον μισούμε τόσο, όσο κάποιον που θα γίνει και πάλι φίλος και τον φίλο θα θελήσω να τον στηρίζω και να τον βοηθάω τόσο όσο έναν που δεν θα μείνει πάντα φίλος». Και αφού τους λόγους αυτούς εκστομίζει το «τείχος» των Αχαιών, ήσυχο απομονώνεται σε κάποια απομακρυσμένη γωνιά και «γκρεμίζεται» εγκαταλελειμμένο από εχθρούς και φίλους!
Τι μας διδάσκει η ιστορία του πελώριου βασιλέως της Σαλαμίνας λοιπόν; Μας διδάσκει ότι οι Έλληνες, ανέκαθεν "θεοποιούμε" τους μεγαλόστομους και αφερέγγυους συμπολίτες μας και ανέκαθεν καταρρακώνουμε και απαξιώνουμε τους πραγματικά άξιους, έντιμους και δίκαιους συμπολίτες μας. Διότι ο Αίαντας δεν ήταν, παρά ένας αγνός ονειροπόλος. Ένας Δον Κιχώτης της αρχαιότητας, ο οποίος αγωνίζονταν προασπίζοντας τις διαχρονικές αξίες του έθνους μας, με περισσή αυταπάρνηση και γενναιότητα. Υπήρξε μέσα του το «μικρόβιο» της ματαιοδοξίας; Ασφαλώς και υπήρξε. Όμως και ποιος άνθρωπος μπορεί να ισχυριστεί πως είναι τέλειος; Και ακόμα και εάν το ισχυριστεί, ποιος νοήμων συνάνθρωπος του, θα πειστεί από τους ισχυρισμούς του; Ο Αίαντας ήταν λοιπόν, ο άνδρας αυτός, στις στιβαρές του πλάτες του οποίου, μπορούν να στηριχτούν τα τείχη μίας πολιτείας και ενός έθνους ολόκληρου, όπως ο Νικίας παρατήρησε πρώτος πολύ εύστοχα. Ο Αίαντας ήταν ένας αγνός Έλληνας και ιδεολόγος, ο οποίος οδηγήθηκε σε άδοξο θάνατο, από συμπατριώτες του όχι απαραίτητα αφερέγγυους, αλλά οπωσδήποτε λιγότερο ιδεολόγους και λιγότερο ανιδιοτελείς από εκείνον!
Εν κατακλείδι όμως, ποιο το δίδαγμα που μας κληροδότησε ο άξιος πρόγονος μας; Οι Έλληνες οφείλουμε πάντοτε να αγωνιζόμαστε για τις διαχρονικές και ιερές μας αξίες, οι οποίο συντέλεσαν τα μέγιστα, στη διαμόρφωση του σημερινού δυτικοευρωπαϊκού γίγνεσθαι. Παράλληλα όμως με τον αγνό και έντιμο αγώνα που πρέπει να δώσουμε, οφείλουμε να μην θεωρούμε κανέναν φίλο ή εχθρό δεδομένο. Να μην λατρεύουμε πρόσωπα, αλλά ιδέες. Να παλεύουμε για λαμπρά ιδανικά και αξίες, αλλά όχι για πρόσωπα. Οφείλουμε να παλεύουμε για την ενότητα του έθνους μας με τρόπο αγνό και ονειροπολικό, μη λησμονώντας βέβαια, ότι δεν αγωνίζονται οι πάντες με τα ίδια μέσα και για τους ίδιους σκοπούς, για τους οποίους εμείς αγωνιζόμαστε! Οφείλουμε μία φράση να γίνουμε « κυνικοί ονειροπόλοι» και με κυνικό τρόπο να αγωνιστούμε για τα αγνά, δίκαια και πατροπαράδοτα ιδανικά μας!